BTV Doanh Liên: Thưa bà Bùi Ngọc Bích, vì sao quản trị nguồn nhân lực hiện nay lại được thế giới đặc biệt quan tâm và đẩy mạnh tiêu chuẩn hóa?

Bà Bùi Ngọc Bích: Trong nền kinh tế tri thức, con người ngày càng trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của tổ chức, con người không còn là chi phí mà là tài sản tạo ra giá trị thặng dự lớn nhất. Quản trị nguồn nhân lực do đó được tiếp cận như một hệ thống quản trị chiến lược, không chỉ là hoạt động nhân sự truyền thống. Ủy ban Kỹ thuật ISO/TC 260 về Quản trị nguồn nhân lực thuộc Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO) đến nay đã công bố 30 tiêu chuẩn, cùng 10 dự thảo đang trong quá trình nghiên cứu, xây dựng, bao phủ toàn bộ vòng đời quản trị nguồn nhân lực: từ hoạch định nhân lực, tuyển dụng, học tập và phát triển, gắn kết người lao động, báo cáo vốn nhân lực, đến đa dạng và bao trùm…

Điều cốt lõi là thế giới đang chuyển từ “quản lý nhân sự” sang “quản trị vốn nhân lực”, xem con người là tài sản chiến lược cần được đầu tư, đo lường và phát triển dài hạn. Đây là sự thay đổi về tư duy, không chỉ về công cụ. Thay vì quản trị theo cảm tính, tiêu chuẩn hóa giúp chuyển đổi sang “quản trị vốn nhân lực” dựa trên bằng chứng. Điểm khác biệt của các tiêu chuẩn quản trị nguồn nhân lực thế hệ mới là không chỉ hướng dẫn doanh nghiệp nên làm gì, mà còn giúp doanh nghiệp đo lường được kết quả, báo cáo được dữ liệu và cải tiến liên tục. Đây chính là chiếc chìa khóa để doanh nghiệp nội địa “cùng hệ ngôn ngữ” với các tập đoàn đa quốc gia.

BTV Doanh Liên: Thưa TS. Nguyễn Thế Vinh, từ góc nhìn doanh nghiệp, ông thấy quản trị vốn nhân lực toàn cầu đang thay đổi thế nào? Và những tiêu chuẩn quốc tế nào đang được cộng đồng doanh nghiệp theo dõi nhiều nhất?

TS. Nguyễn Thế Vinh: Đây là sự thay đổi căn bản trong tư duy quản trị. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu quản lý số lượng nhân sự và chức danh, thì hiện nay thế giới đang chuyển sang quản trị kỹ năng, dữ liệu nhân lực, trải nghiệm người lao động và khả năng thích ứng của lực lượng lao động. Trong bối cảnh AI và chuyển đổi số, doanh nghiệp sẽ cạnh tranh không chỉ bằng vốn hay công nghệ, mà bằng khả năng quản trị và phát triển vốn nhân lực: “Nếu thế kỷ 20 là thời đại của quản trị tài chính và quản lý chất lượng, thì thế kỷ 21 rất có thể sẽ là thời đại của quản trị vốn nhân lực”. Đây sẽ là năng lực quyết định sự khác biệt giữa những doanh nghiệp phát triển bền vững và những doanh nghiệp bị tụt lại phía sau. Hai mô hình đang nổi bật nhất:
- “Tổ chức dựa trên kỹ năng” (Skills-based Organization): quản trị nhân lực dựa trên năng lực thực tế.
- “Trí tuệ lực lượng lao động” (Workforce Intelligence): dùng dữ liệu và công nghệ để phân tích năng lực nhân sự, dự báo rủi ro nghỉ việc và nhu cầu kỹ năng tương lai.
Các tiêu chuẩn đang được cộng đồng doanh nghiệp quốc tế theo dõi nhiều nhất gồm các ISO về báo cáo vốn nhân lực, học tập và phát triển, gắn kết người lao động, và phân bổ, sử dụng nhân lực hợp lý, hiệu quả, cũng như dữ liệu lực lượng lao động… Đặc biệt, được kỳ vọng nhiều nhất là ISO 30201 về Hệ thống quản lý nguồn nhân lực sắp chính thức công bố. Tiêu chuẩn này được xác định là nền tảng bao quát nhất của hệ thống ISO về quản trị nguồn nhân lực, tương tự như ISO 9001 là nền tảng của quản lý chất lượng giúp tổ chức xây dựng một hệ thống quản lý nguồn nhân lực toàn diện, nhất quán và có thể cải tiến liên tục. Nếu được áp dụng rộng rãi trong tương lai, ISO 30201 có thể tạo ra tác động lớn đối với quản trị nguồn nhân lực tương tự như ISO 9001 đã từng tạo ra trong lĩnh vực quản lý chất lượng.
 

BTV Doanh Liên: Việt Nam đang xây dựng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực này như thế nào, thưa bà?

Bà Bùi Ngọc Bích: Việt Nam đã thành lập Ban Tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC 260 Quản trị nguồn nhân lực để xây dựng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) về quản trị nguồn nhân lực trên cơ sở chấp nhận các tiêu chuẩn ISO tương ứng, đảm bảo hội nhập đầy đủ với chuẩn quốc tế. Đến nay, Bộ Khoa học và Công nghệ đã công bố 12 TCVN, được tổ chức thành ba nhóm:
- Nhóm nền tảng: Từ vựng, Hướng dẫn quản trị nguồn nhân lực, Hoạch định lực lượng lao động.
- Nhóm quản trị nhân tài: Tuyển dụng, Dịch vụ đánh giá (gồm yêu cầu với khách hàng và đơn vị cung cấp dịch vụ), Học tập và phát triển, Gắn kết người lao động, Quản lý việc làm bền vững.
- Nhóm quản trị hiện đại: Báo cáo vốn nhân lực, Quản lý tri thức, Đa dạng và bao trùm.
Trong thời gian tới, Việt Nam dự kiến nghiên cứu chấp nhận thêm các tiêu chuẩn về phân bổ và chất lượng dữ liệu lực lượng lao động theo ISO 30434 và ISO 30435, tiếp tục hoàn thiện “hạ tầng mềm” cho quản trị nguồn nhân lực hiện đại, sẵn sàng cho việc gia nhập chuỗi cung ứng toàn cầu.

BTV Doanh Liên: Cụ thể hơn, doanh nghiệp Việt, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ nhận được giá trị gì và có rào cản nào khi tiếp cận các tiêu chuẩn này, thưa ông?

TS. Nguyễn Thế Vinh: Nhiều người vẫn nghĩ “tiêu chuẩn” là quy trình hay giấy tờ thủ tục. Nhưng bản chất của các tiêu chuẩn quản trị nguồn nhân lực là giúp doanh nghiệp quản trị con người một cách khoa học và có đo lường. Nhiều doanh nghiệp đầu tư hàng trăm tỷ đồng vào công nghệ hay marketing, nhưng lại chưa đo được chất lượng lãnh đạo, rủi ro mất nhân tài hay mức độ sẵn sàng kỹ năng của lực lượng lao động. Đây mới là những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh dài hạn. Tiêu chuẩn không phải để làm doanh nghiệp nặng thêm thủ tục, mà để giúp quản trị tốt hơn, minh bạch hơn và phát triển bền vững hơn.

Về rào cản, SME chiếm khoảng 97% doanh nghiệp Việt Nam, nhưng các tiêu chuẩn này không yêu cầu áp dụng toàn bộ một lúc. Doanh nghiệp hoàn toàn có thể bắt đầu từ một vài tiêu chuẩn phù hợp nhất với thực tế của mình, rồi mở rộng dần theo năng lực. Chi phí triển khai phụ thuộc vào nội lực tổ chức, không nhất thiết đầu tư lớn ngay từ đầu. Trong vài năm tới, tôi cho rằng các doanh nghiệp Việt Nam sẽ phải quan tâm nhiều hơn tới bốn nội dung mới: quản trị kỹ năng, dữ liệu lực lượng lao động, báo cáo vốn nhân lực và khả năng ứng dụng AI trong quản trị nguồn nhân lực. Đây có thể sẽ là những chủ đề quản trị quan trọng nhất của thập kỷ tới.

Bên cạnh đó, xu hướng “phát triển con người bền vững” đang nổi lên toàn cầu, không chỉ quan tâm hiệu quả công việc mà còn chú trọng sức khỏe tinh thần, khả năng học tập liên tục và sự phát triển dài hạn của người lao động. ISO/TC 260 đang phản ánh xu hướng này qua việc phát triển ISO 30441 về sức khỏe tinh thần và phúc lợi nơi làm việc, một trong những tiêu chuẩn được kỳ vọng nhất trong giai đoạn tới.

BTV Doanh Liên: ESG và phát triển bền vững đang tác động như thế nào đến quản trị nguồn nhân lực, thưa ông?

TS. Nguyễn Thế Vinh: Trước đây khi nói đến ESG (Môi trường, Xã hội, Quản trị), nhiều người thường chú ý nhiều hơn đến yếu tố môi trường và quản trị. Tuy nhiên, yếu tố “xã hội” trong ESG, đặc biệt là chất lượng nguồn nhân lực đang ngày càng được các nhà đầu tư và đối tác quốc tế xem xét kỹ hơn. Nhiều tổ chức hiện không chỉ quan tâm đến kết quả tài chính mà còn đánh giá chất lượng nguồn nhân lực, khả năng giữ chân nhân tài, mức độ gắn kết của nhân viên và các chính sách đa dạng, bao trùm. Đây chính là lý do ISO 30414:2025 về báo cáo vốn nhân lực vừa được cập nhật, phân biệt rõ các chỉ số bắt buộc và khuyến nghị, giúp doanh nghiệp chuẩn bị tốt hơn cho việc công bố thông tin nhân lực theo chuẩn quốc tế. Lần đầu tiên, doanh nghiệp có một khung chuẩn quốc tế để đo lường và công bố các chỉ số liên quan đến con người theo cách có hệ thống, tương tự như báo cáo tài chính. Đây là nền tảng quan trọng để kết nối quản trị nguồn nhân lực với ESG, quản trị doanh nghiệp và yêu cầu minh bạch của nhà đầu tư.

Đặc biệt, tiêu chuẩn hóa quản trị nguồn nhân lực đang dần có thể chuyển từ tự nguyện sang gần như bắt buộc. Tại Liên minh châu Âu, các doanh nghiệp đã phải nộp báo cáo ESG theo Chỉ thị Báo cáo Phát triển Bền vững Doanh nghiệp CSRD cho năm tài chính 2024, trong đó bắt buộc công bố dữ liệu vốn nhân lực. Chỉ thị CSRD là quy định bắt buộc của Liên minh châu Âu, áp dụng cho khoảng 50.000 doanh nghiệp. Australia, Brazil và Ấn Độ cũng đã luật hóa yêu cầu tương tự. Doanh nghiệp Việt Nam muốn tham gia sâu hơn chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ sớm phải đáp ứng các tiêu chuẩn báo cáo vốn nhân lực quốc tế, đó không còn là lựa chọn của tương lai mà đang dần là điều kiện tham gia. Cụ thể, chúng ta là nhà cung cấp cho các tập đoàn EU có thể được yêu cầu cung cấp dữ liệu nhân lực theo chuẩn này để đối tác hoàn thiện báo cáo CSRD của họ.

BTV Doanh Liên: AI sẽ tác động như thế nào đến quản trị nguồn nhân lực? Và các tiêu chuẩn đóng vai trò gì trong bối cảnh đó, thưa ông?

TS. Nguyễn Thế Vinh: AI sẽ thay đổi tận gốc cách quản trị con người: từ dự báo thiếu hụt kỹ năng, phân tích mức độ gắn kết, nhận diện rủi ro nghỉ việc, đến xây dựng lộ trình nghề nghiệp cá nhân hóa và hỗ trợ ra quyết định nhân sự theo thời gian thực. Nhưng điều mấu chốt là: AI chỉ phát huy hiệu quả khi có dữ liệu nhân lực được chuẩn hóa và đáng tin cậy. Dữ liệu đầu vào không nhất quán thì kết quả phân tích cũng sẽ không thể tin cậy. Đó là lý do các tiêu chuẩn về dữ liệu lực lượng lao động và hệ thống quản lý nguồn nhân lực ngày càng trở nên cấp thiết.

ISO/TC 260 cũng đang nghiên cứu xây dựng ISO 30440 về tích hợp chiến lược và đạo đức của công nghệ trong quản trị nguồn nhân lực, nhằm giúp tổ chức ứng dụng AI một cách có trách nhiệm, minh bạch và phù hợp với các giá trị nhân văn. Đây là một trong những tiêu chuẩn ít người Việt Nam biết đến, nhưng lại đang được cộng đồng quản trị nguồn nhân lực quốc tế theo dõi rất sát. Tiêu chuẩn quản trị nguồn nhân lực không đi sau thực tiễn mà đang dẫn dắt nó. Nói cách khác, AI có thể là động lực thúc đẩy thay đổi, nhưng chính các tiêu chuẩn mới là nền tảng giúp doanh nghiệp quản trị sự thay đổi đó một cách có hệ thống, có trách nhiệm và bền vững.

BTV Doanh Liên: Bà kỳ vọng gì về sự phát triển của hệ sinh thái tiêu chuẩn quản trị nguồn nhân lực tại Việt Nam trong thời gian tới?

Bà Bùi Ngọc Bích: Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang đẩy mạnh tiêu chuẩn hóa quản trị nguồn nhân lực, tôi tin rằng tiêu chuẩn hóa sẽ là cú hích làm thay đổi vị thế quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu. Việt Nam hoàn toàn có thể đi tắt đón đầu nếu quyết liệt áp dụng bộ quy tắc quản trị cũng chính là các chuẩn mực quốc tế đã được kiểm chứng. Điều quan trọng không chỉ là công bố ra văn bản tiêu chuẩn, mà là biến tiêu chuẩn thành năng lực, văn hóa quản trị thực tiễn.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị con người sẽ quyết định vị thế cạnh tranh quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu. Chúng tôi kỳ vọng việc áp dụng các tiêu chuẩn sẽ góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp của thị trường lao động và thúc đẩy phát triển bền vững. Song song đó, việc phổ biến và nâng cao nhận thức cũng là một vấn đề cấp thiết. Một khảo sát của ISO/TC 260 năm 2024 cho thấy có tới 38% doanh nghiệp được hỏi vẫn chưa biết đến sự tồn tại của các tiêu chuẩn ISO về quản trị nguồn nhân lực – đây sẽ vừa là thách thức nhưng cũng là cơ hội vàng cho những doanh nghiệp tiên phong áp dụng để bứt phá và tạo sự khác biệt trên thị trường lao động. Việc tiếp tục hoàn thiện và phổ biến rộng rãi hệ thống tiêu chuẩn này không chỉ là trách nhiệm của cơ quan tiêu chuẩn mà còn cần có sự tham gia tích cực của các hiệp hội ngành nghề, cơ sở đào tạo và chính bản thân các doanh nghiệp.

Thay lời kết: Từ tiêu chuẩn đến lợi thế cạnh tranh

Trong kỷ nguyên AI và kinh tế tri thức, khả năng quản trị con người một cách khoa học, có đo lường và dựa trên dữ liệu đang trở thành lợi thế cạnh tranh thiết thực của mọi loại hình doanh nghiệp, từ tập đoàn đa quốc gia đến SME Việt Nam. Hệ thống TCVN về quản trị nguồn nhân lực cùng với những tiêu chuẩn quốc tế khác chính là “ngôn ngữ quản trị mới” giúp doanh nghiệp Việt không chỉ hội nhập quốc tế, mà còn xây dựng nền tảng bền vững để cạnh tranh trong tương lai. Trong tương lai gần, doanh nghiệp sẽ không chỉ được đánh giá bởi kết quả kinh doanh, mà còn bởi chất lượng vốn nhân lực mà họ tạo dựng, phát triển và duy trì.

Xin trân trọng cảm ơn bà Bùi Ngọc Bích và TS. Nguyễn Thế Vinh!